Vắt sức lao động trẻ em - Kỳ 4: Ông bà chủ

TT - “Không phải tao muốn giữ tiền tụi bay, mà vì khách hàng chưa thanh toán nên tao cũng chưa trả lương cho tụi bay về được. Thôi, ráng chịu đi nghen, chừng nào có tiền tao báo sau”.

Những ngày cuối năm, bà V., chủ một cơ sở may ở hẻm đường Phan Văn Hớn, phường Tân Thới Nhất, quận Tân Phú (TP.HCM), tuyên bố với đám thợ nhỏ tuổi. Thế là hi vọng có tiền về quê ăn tết của những đứa trẻ sắp tắt. Đến giờ, chúng vẫn chưa nhận được đồng lương nào trong 4-5 triệu đồng của một năm làm việc.

>> Kỳ 1: 18 giờ mỗi ngày ở xưởng may
>> Kỳ 2: “Doanh số” của mồ hôi và nước mắt
>> Kỳ 3: “Cò” và “sang tay”

Các em phải thường xuyên may áo quần trong đêm - Ảnh: Quốc Việt

“Nắm đằng chuôi”

Hiện nay, trong các cơ sở may tư nhân ở TP.HCM, các ông bà chủ nhập cư từ miền Bắc, miền Trung thường sử dụng lao động trẻ quê nhiều nhất. Vì cũng là người ra đi từ quê nên họ rành rẽ đường đi nước bước để “hợp pháp hóa” lao động vị thành niên. Họ nói đó là con cháu của người thân gửi gắm hoặc chỉ vào cơ sở để học nghề, dù thực tế các em phải làm việc nhiều hơn thợ bình thường.

Cũng như nhiều ông bà chủ may mặc gia đình khác, bà V. từng là thợ may gia công nhiều năm trước khi trở thành bà chủ. Chồng đi xuất khẩu lao động ở Malaysia, ở nhà bà gom vốn liếng dành dụm và lương chồng gửi về để mở cơ sở may. Không kiếm người ở TP.HCM vì phải trả lương cao, bà V. về quê tìm trẻ ở các huyện Lại Giang, Yên Thế (tỉnh Bắc Giang). Đưa các em vào TP.HCM, bà V. thuê căn nhà gác trong hẻm sâu quận Tân Phú với giá 3 triệu đồng mỗi tháng, sử dụng toàn bộ tầng trệt để đặt bàn máy may, vắt sổ cho thợ làm việc. Còn gác xép làm chỗ ăn ở, sinh hoạt.

Vì mới ra làm riêng nên bà V. chưa có mối hàng lớn, phải nhận lại đồ thun gia công. Đây là hợp đồng “F2”, vì chủ hàng của bà cũng là người được các công ty giao lại hàng. Sản xuất được sang tay mấy lần nên bà không còn lợi nhuận bao nhiêu. Bà phải hà tiện tối đa để duy trì hoạt động và phát triển cơ sở. Thức ăn cho thợ chủ yếu được mua ở chợ chiều, bán ế cho rẻ. Bữa tối được nấu dư cơm để thợ ăn sáng, bà khỏi phải mất tiền mua thức ăn ngoài.

Phòng sản xuất rộng khoảng 40m², đặt gần chục máy may, máy vắt sổ thành hai dãy nhưng chỉ có một bóng đèn neon 1,2m. Thợ trẻ em phải căng mắt làm trong ánh sáng lờ mờ. Đặc biệt, bà V. còn gián tiếp giảm lương bằng tăng giờ lao động. Đây là “độc chiêu” mà nhiều chủ cơ sở khác cũng đang dùng triệt để. Họ chỉ nói hàng giao gấp. Còn các em nhỏ thì chẳng được tăng lương và cũng chẳng thể kêu ca gì.

Tiền làm hàng của bà V. thường được người giao hàng “gối đầu” sau một vài đợt, đôi khi còn thanh toán chậm hơn. Để “nắm đằng chuôi”, bà V. cũng chậm trả lương cho thợ của mình. Ngay cả những đứa trẻ đã biết may, bà chỉ trả lương mỗi năm một lần với mức 6-7 triệu đồng. Còn những em nhỏ mới vào phụ hoặc tập may, bà thường chỉ trả lương sau hai năm, dù chỉ có 400.000-500.000 đồng mỗi tháng.

Bà V. than với thợ rằng tiền công chậm về nên chưa thanh toán lương được, nhưng thật ra ngay từ ban đầu làm hợp đồng tay với nhau bà đã quy định cách trả lương mỗi năm. Đó là kiểu ăn chắc của chủ lao động vì có trục trặc hay hợp đồng hàng bị trả về, gánh nặng thiệt hại, lỗ lãi của bà sẽ được chuyển sang vai những thợ nhỏ tuổi. 

Ngoài làm gia công cho các công ty, đa số cơ sở may gia đình ở TP.HCM cung hàng cho các chợ đầu mối An Đông, Tân Bình và xuất đi Campuchia, Lào, một số nước Đông Âu. Tình hình kinh tế khó khăn, không chỉ các cơ sở nhỏ như của bà V. mà các ông bà chủ lớn cũng siết chi phí để duy trì lợi nhuận. Đối tượng đầu tiên được nhắm đến là các thợ nhỏ tuổi không dễ nhảy việc, cũng chẳng dám đình công, thưa kiện gì.

Một hợp đồng tay dẫn dắt trẻ đi lao động sớm - Ảnh: Quốc Việt

Khó dứt ra

Ngoài ứng tiền trước cho cha mẹ các em, chủ lao động còn có “chiêu” giữ chặt thợ bằng lương. Làm ròng rã cả năm mới được nhận lương, nhưng các em hay bị “gối đầu” lại một phần tiền sang năm mới được nhận, và kỳ lương thứ hai của năm kế lại tiếp tục vòng luẩn quẩn khắc nghiệt đó. Vì vậy, những em muốn về quê hoặc đi làm chỗ khác sẽ khó dứt ra được. Ngoài ra, hợp đồng tay với điều khoản lập lờ “thanh toán lương theo năm, nếu nghỉ ngang sẽ không được trả lương vì phá hợp đồng” cũng là cách trói các em vào cơ sở!

Ngày hai chị em Nguyễn Thị Duyên, Nguyễn Văn Trường, quê xóm Đồng Gia, xã Xuân Lương, huyện Yên Thế (Bắc Giang) vào may tại cơ sở ở quận Tân Phú được chủ hứa làm việc đến tối nhưng thực tế phải làm đến 23-24 giờ đêm. Chịu đựng không nổi, hai đứa trẻ xin về. Bà chủ V. muốn giữ thợ nên nạt muốn nghỉ phải trả lại tiền ứng cho cha dù chỉ là 4 triệu đồng mà hai trẻ cũng đã quần quật làm mấy tháng. Bà còn đe thêm: “Còn chưa tính tiền xe và và nuôi ăn”.

Đến khi người quen các em can thiệp, bà chủ này mới chịu bỏ qua “nuôi ăn ở” nhưng vẫn tính từng đồng tiền xe vào TP.HCM và tiền ứng. Nói qua nói lại mãi, bà V. cũng chỉ chịu cho Duyên đi. Còn em trai phải ở lại để làm trả nợ tiền ứng trước của chị. Cậu bé đã phải làm hai năm mới được nhận 11 triệu đồng, giờ phải làm để trả thêm tiền ứng của chị. Không biết đến ngày nào cậu em mới về quê, Duyên khóc thành tiếng, chia tay em trai! 

Một số trẻ may mắn mãn hợp đồng hoặc được chủ trả lương trước để về quê cũng chưa hẳn thoát khổ. Mắt các em thường yếu hẳn vì làm việc thiếu sáng. Một số em còn bị ù tai, đãng trí vì làm việc trong tiếng ồn quá lâu. Buồn nhất là các em Hà Văn Châu, Trần Thị Tha, Trần Thị Điệp đều 14 tuổi ở thôn biển nghèo khó Hải Tiến, thị trấn Thuận An, Thừa Thiên - Huế. Vào cơ sở may ẩm thấp bên đường Bình Long gần nghĩa trang Bình Hưng Hòa, môi trường và nước sinh hoạt rất kém, Châu làm được hai năm thì phát bệnh ung thư cổ. Ban đầu cậu bé không biết, cố chịu đau để làm gửi tiền phụ cha mẹ nuôi em.

Những hôm đau quá thì chủ mua cho vài viên thuốc hạ sốt, giảm đau vài ngàn đồng để cầm cự. Đến khi bệnh phát nặng, Châu gục ngã bên bàn máy may nên chủ phải cho về quê, được vài tuần thì mất! Sau đó, hai cô bé Trần Thị Tha, Trần Thị Điệp được một người giúp đỡ về quê. Nhưng mới đây bé Tha lại phát sốt, rồi nổi hạch cổ giống triệu chứng ban đầu của Châu. Mẹ em khóc hết nước mắt, ngày ngày van vái bệnh hiểm nghèo đừng đổ lên đầu con gái bé thơ.

QUỐC VIỆT

------------------------------------

“Tôi đã khóc khi thấy các em phải làm việc nặng nhọc quá!”. Câu chuyện của chính quyền địa phương ở Thừa Thiên - Huế cho người vào TP.HCM để chứng kiến tận mắt các em lao động khổ sở.

Kỳ tới: Về nhà